Informatiefiche Houtoogst in agroforestry

Deze factsheet is geschreven door Marco Bijl (FSG) en is ontwikkeld in het kader van het Interreg-project CAMBIUM. Klik dan op: Houtoogst in agroforestry

We hebben een serie van factsheets geschreven over aanleg en beheer, dus kijk zeker hier om de andere fiches te lezen: Aanleg en beheer - Agroforestry

Inleiding

In deze factsheet stellen we enkele mooie toepassingen en beheerstechnieken van hout voor: korte-omloophout (KOH), palenhout en plantenstokken. We gaan ook in op de manier waarop die geproduceerd en geoogst kunnen worden. Mocht je meer willen lezen over het produceren van brand- of industriehout, dan verwijzen we je door naar de infofiche Houtopbrengsten uit agroforestry.

Figuur 1. Hout met korte-omloop in hakhout beheer. (©FSG, Wakelyns boerderij Engeland)

Korte-omloophout

Met ‘korteomloophout’ bedoelen we een systeem waarbij hakhout wordt geteeld in een rotatie van 2-8 jaar. De rotatietijd hangt af van de grondsoort, bodemvocht en natuurlijk de soortenkeuze. Te lang laten staan kan een risico met zich mee brengen. Afhankelijk van landelijke wetgeving kan het perceel na een bepaalde tijd als ‘bos’ worden gezien en mag men het niet zomaar meer weghalen. Men doet dus best een eerste check voordat de teelt gestart gaat worden.

Doelstellingen korte-omloophout (KOH)

Binnen agroforestrysystemen kan hout met een ‘korte omloop’ de volgende doelstellingen hebben:

1. Houtsnippers
2. Stalmateriaal
3. Pelletproductie voor elektriciteit of verwarming

Houtsnippers

Houtsnippers zijn duur tegenwoordig, vooral door de concurrentie met energiecentrales die draaien op biomassa. Evengoed is er op elke agroforestry boerderij vaak een grote vraag naar houtsnippers. Deze snippers kunnen worden gebruikt om bomenrijen af te dekken (tegen onkruidgroei), om paden te maken, om de organische stof in de bodem te verbeteren, te gebruiken als mulch bij de aanplant of als component bij het zelf mixen van potgrond. In principe kunnen de houtsnippers ook worden verkocht, maar dit is logistiek gezien een dure keuze. Bovendien is het beter om zoveel mogelijk organisch materiaal binnen het eigen bedrijf te houden om de kringloop gesloten te houden. Een uitzondering hierop zou de kleinschalige verkoop binnen een Community Supported Agriculture (CSA) of Herenboeren systeem kunnen zijn, waar zakken houtsnippers kunnen worden verkocht aan de leden.

Stalmateriaal

Bij een moderne potstal, eventueel met koeientuin, is materiaal nodig voor de bodem van de stal. Doorgaans wordt daar stro, miscanthus, houtsnippers of een mix van alle drie voor gebruikt. Stro moet tegenwoordig meestal van buiten het bedrijf komen, dus dat is eigenlijk geen optie (denk opnieuw aan een gesloten kringloop). Dan blijven miscanthus of houtsnippers over. Omdat dit stalmateriaal in de stal al composteert kun je het op den duur meteen buiten de stal inzetten als kant en klare compost. Kijk ook eens in dit document (pag. 8; ‘Houtsnippers als strooisel in de stal’) voor de werkwijze en de opzet van binnen het bedrijf.

Pelletproductie voor elektriciteit of verwarming

Snelgroeiend hakhout in een korte rotatie kan een duurzame bron zijn van houtsnippers. Met een een ‘pelletpers’ (of houtpelletmolen) kunnen die verwerkt worden tot pellets nadat de houtsnippers goed klein zijn gemaakt. Die pellets kunnen dan worden gebruikt voor bijvoorbeeld een speciale pelletkachel. Een belangrijke kanttekening is dat economische analyses uitwijzen dat pelletproductie op grotere schaal, en dus voor verkoop, niet rendabel is. Vandaar het advies om te doelen op eigen elektriciteit of verwarming.

Met andere technieken kun je ook warmte opwekken uit houtsnippers, zoals met de Biomeiler. Een biomeiler is een composteersysteem, waarbij de warmte die vrijkomt tijdens de compostering wordt onttrokken voor verwarming. De Biomeiler is een integraal concept: het levert zowel warmte als hoge kwaliteit compost. De verkregen compost draagt dan natuurlijk weer bij aan een gezonde, vruchtbare en watervasthoudende bodem. Het voordeel van een biomeiler is dat er geen tussenstap met pellets nodig is. Bij boerderij ‘De Boerinn’ in Kamerik (NL) zijn ze hier intussen mee begonnen.

Figuur 2. Hout met korte omloop wachtend op de hakselaar. (©FSG, Wakelyns boerderij Engeland)

Productie en oogst van korte-omloophout

Een korte-omloophoutsysteem bestaat vaak uit één of meerdere lange bomenrijen of houtwallen. Om efficiënt hout te produceren en te oogsten, gaat men vaak gefaseerd te werk. Denk aan een systeem waar een houtwal staat van 1 kilometer, waarvan elk jaar 330 meter wordt geoogst (driejarige rotatie). De aanplant gebeurt dan ook over een periode van 3 jaar om het systeem op te starten. Hiervoor worden vooral soorten aangeraden die een gelijkaardige groeisnelheid hebben, makkelijk te oogsten zijn en die gewoon weer terug groeien na de kap. Uit ervaring blijkt de combinatie van wilg, els, populier en hazelaar een goede keuze.

Meestal wordt plantmateriaal (bosplantsoen) aangekocht voor het aanplanten van een houtwal. De jonge planten worden normaal als ‘duimdikke’ 1 of 2 jarige stekken van 20 à 30 cm geplant. In een plantverband van 1x1 meter. Oudere planten in een breder plantverband kan natuurlijk ook, maar dat verhoogt de kosten. Voor meer informatie en geleerde lessen over het zaaien van bomen kun je hier terecht.

Afhankelijk van de omvang van de houtwal kan het hout op verschillende manieren worden geoogst. Bij relatief korte houtwallen kunnen de stammetjes met een kettingzaag worden omgezaagd en worden versnipperd met een hakselmachine. Een tip is om het geoogste hout op een nette stapel te leggen naast de houtwal en om vervolgens de hakselmachine naast de stapel te parkeren. Op die manier kunnen de stammetjes snel worden doorgevoerd. Na het hakselen kan het materiaal in een betonnen bak worden verzameld (denk bijvoorbeeld aan een oude ruwvoer opslag). Gedurende enkele maanden moet de houtsnipper berg regelmatig worden omgeschept (bv. met een tractor met shovel) als men uiteindelijke droge snippers nodig heeft. Na 3-6 maanden kan de berg ergens droog worden opgeslagen of verder verwerkt.

Een meer machinale aanpak (omgebouwde maïshakselaar of speciale ‘Energy harvester’) zal pas rendabel zijn bij zeer grote oppervlaktes (tientallen hectares). Dat is in het verleden wel geprobeerd maar bleek toch minder rendabel dan gedacht. Dus ook in dit geval kan het doel voor korte-omloophout beter eigen productie zijn. Voor meer publicaties over KOH kan men hier terecht.

De consumentenprijs voor 1 m³ ‘biomassa’ in droge houtsnippers ligt in 2026 op €45,50/m³ (gemiddelde prijs van 15 verschillende aanbieders in Nederland, Duitsland en België).

Figuur 3. Kastanje hakhoutbos. (© Woodlands.co.uk)

Palenhout

Palen worden gebruikt als weidepalen, palen voor de wijnbouw, steunpalen voor bomen en struiken, steunpalen voor wildbeschermingskokers of ‘reeblocks’ en buitenmeubilair (speeltoestelellen).

Met de komst van de wolf zal de vraag naar extra weidepalen alleen maar toenemen.

Tamme kastanje, een boomsoort die goed groeit in Nederland en Vlaanderen, is een veel gebruikte houtsoort voor palen. Toch komen bijna alle palen momenteel uit Frankrijk en Engeland. Ook robinia wordt zeer veel gebruikt en gaat over het algemeen nog langer mee dan tamme kastanje, maar zal bij sommige toepassingen worden geweerd omdat deze soort origineel niet in onze landen voorkomt (exoot) en invasief kan zijn. Robinia wordt vooral geïmporteerd uit Oost-Europa.

De teelt van palen wordt in onze regio’s sterk onderschat, terwijl er juist kansen liggen. Daarom lichten we hier toe hoe palen lokaal kunnen worden geproduceerd binnen agroforestrysystemen.

Productie en oogst weidepalen

Tamme kastanjes voor palenhout kunnen worden geplant of gezaaid in volle grond. Doorgaans wordt een plantverband van 50 cm gehanteerd, zodat de zaailingen dicht op elkaar staan en dus netjes recht omhoog groeien. Meestal zetten we ze op één rij, of maximaal 2, zodat we er aan beide kanten bij kunnen om te oogsten. Uiteindelijk gaat het deels ‘selectieve kap’ zijn: we halen er de mooiste palen uit, en andere mogen nog even blijven staan. Na het kappen lopen de stobben gewoon weer uit en ontstaat er een traditioneel hakhoutsysteem.

De rotatie van kastanje palen is maximaal 15 jaar. Dan gaan er 2 of 3 palen uit één stam. De consumentenprijs voor één paal van 1,80 meter (diameter 8cm) ligt momenteel rond de €9. Bij 100 meter houtwal kun je 400 palen oogsten na 15 jaar (200 planten per 100 meter x 2 palen per stam). Hieronder schetsen we het toekomstbeeld van tamme kastanjes die als palen worden geteeld.

Tamme kastanjes 8-10 jaar oud

Na ongeveer 8-10 jaar heeft men in principe dunne weidepalen met een nog dunne, harde kern (veel zacht spinthout). Die zullen naar schatting 7-8 cm dik zijn. Kastanje bevat van nature looizuur; m.a.w. een natuurlijk impregneermiddel. Afhankelijk van het doel van deze palen is impregneren al dan niet nodig. Bij gebruik als ondersteunende boompalen in een nieuwe aanplant zijn deze palen slechts een drietal jaar nodig en dan zal impregneren niet nodig zijn. Is het echter voor een afrastering die lang moet staan, dan wordt impregneren aangeraden.

Tamme kastanjes 10-15 jaar oud

Na circa 15 jaar hebben de kastanjes genoeg kernhout ontwikkeld om echt als lange-termijn paal te worden ingezet. Door de hoge houtkwaliteit is impregneren niet meer nodig. Een interessant praktijkvoorbeeld is Hampshire Chestnut, ze kappen en hergebruiken duurzaam kastanje- en hazelaarhout voor hekwerk, palen en brandhout. Daarbij benutten ze de natuurlijke hergroei voor milieuvriendelijke houtproducten. Voor meer info check deze link.

Figuur 4. Kastanje weidepalen (©FSG).

Plantstokken en bonenstaken

De handel en verkoop van plantstokken en bonenstaken is een substantiële markt, maar meestal met kleine verdiensten. Bij een CSA- of Herenboeren-bedrijfsvoering zijn plantstokken en bonenstaken meestal echter wel nodig, en soms in grote hoeveelheden.

De meeste consumenten gebruiken bamboe voor plantsupport. De consumentenprijs voor één plantenstok van 300 cm, en gemiddeld 22 mm dikte, ligt op €2,50 (bamboe). Toch is men wat voorzichtig met het aanprijzen van de teelt van bamboe, want er zijn wereldwijd meer dan 1700 soorten, waarvan sommige erg invasief. Evengoed zijn er soorten die het ook goed doen in onze landen en die mooie plantstokken opleveren. Een voorbeeld is de Phyllostachys aureosulcata Spectabilis, maar ook deze kan men niet zomaar de ruimte geven. De soort heeft een diepe wortelbegrenzer nodig (60 cm plastic rand die goed aan elkaar is gelijmd en taps toelopend naar beneden in de grond zit).

Productie en oogst plantstokken en bonenstaken

Als men liever de inheemse soorten gebruikt, die hier toch al voorkomen, dan zijn de esdoorn, walnoot (wilde zaailingen) en hazelaar de beste keuzes. Maar ook zwarte els en gladde iep leveren snel goede stokken als ze op nattere bodems staan. Al deze soorten groeien ongeveer even snel en vormen mooie, rechte takken als ze in een ‘hakhout’ setting opgroeien. Wilde kers kan ook, maar groeit iets langzamer. Over het algemeen groeit er in 2-3 jaar een mooie plantenstok van 3 meter. De inheemse soorten gaan meestal wel wat minder lang mee dan bamboe.

Plant of zaai je planten in een plantverband soortgelijk aan palen: elke 50 cm een plant. Zorg dat er aan beide kanten van de rij toegang is voor de oogst. Door het regelmatig snoeien worden het grote pollen, dus daar moet men rekening mee houden.

Samengevat

Als je met jouw agroforestrysysteem korte-omloophout, palen of plantstokken gaat produceren, dan liggen daar mooie kansen. Denk daarbij vooral aan eigen productie (en dus kostenbesparingen) en in mindere mate aan verkoop. De teelt, productie en oogst is in de meeste gevallen eigenlijk vrij eenvoudig. Over het algemeen is de investering (eigenlijk enkel plantmateriaal) niet duur. Wel is er voldoende oppervlakte nodig, omdat het over een teelt gaat die er na enkele jaren uit ziet als een dichte houtwal.

Checklist voordat je begint

1. Bepaal eerst goed je doel: wat wil je produceren en waarom? En welke kosten wil je besparen of welke producten wil je verkopen?
2. Realiseer je alvast hoeveel arbeid dit met zich mee gaat brengen voor de aanplant, het onderhoud en vooral voor de oogst.
3. Bepaal de soorten die je nodig hebt, maar ook de ruimte die dat gaat vragen: heb je 100 meter houtwal nodig of 1 kilometer?
4. Bepaal op basis van je soorten, de bodemsoort en het bodemvocht welke rotatie mogelijk is.
5. Verdeel je aanplant over de periode van deze rotatie. Als je rotatie 3 jaar is, beplant je vanaf dit jaar steeds 33% van de oppervlakte. Dat doe je drie jaar en je rotatie gaat meteen efficiënt van start. In jaar 4 kun je het eerste deel alweer oogsten.

Veelgemaakte fouten vermijden

• Kies voor soorten met dezelfde groeisnelheid - in ieder geval in dezelfde rij.
• Zorg dat je aan beide kanten van de strook een pad hebt voor makkelijke oogst.
• Denk vooral aan eigen productie en kostenbesparing. Enkel palenhout kan rendabel worden verkocht.
• Verder kan er niet heel veel mis gaan. Gewoon aan de slag! Of lees wat getuigenissen van agroforestry landbouwers via de rubriek Toepassers aan het woord.

Verder lezen

Voor wie zich verder wil verdiepen in deze materie, lijsten we hier alle bronnen op:

• Desair, J. 2022. Korte-omloophout in België. Evaluatie van kansen, belemmeringen en gevolgen. Vlaanderen, INBO.
• Somville, B de. 2007 Groene stroom van eigen bodem: korte-omloop-houtteelten in Vlaanderen. Bos+.
• Probos. 2018. Beschikbaarheid van nederlandse verse houtige biomassa in 2030 en 2050.Probos.
• Hampshire Chestnut. 2025.
• Bijl, M. 2025. Marktonderzoek AF 2025 (nog te verschijnen). Afaktive en Cambium projecten.
• Carbone, F. 2024. Production of Chestnut Coppice Biomass in a Framework of Low Mechanization and High Expectations to Combat Climate Change and Other Social Expectations. MDPI.
• Fereday, G. 2022. Coppiced sweet chestnut in UK construction – challenges and opportunities for design development of hardwood building products. International Wood Products Journal.

Tot slot

Met deze infofiche hopen we een correct en overzichtelijk inzicht te brengen in het oogsten van hout voor Agroforestry. Voor meer vragen kun je contact opnemen met het Consortium Agroforestry Vlaanderen (info@agroforestryvlaanderen.be) of met Agroforestry Netwerk Nederland (Contact).