Informatiefiche Factsheetreeks ''Aan de slag met bessen in agroforestry: teelt, oogst en marktkansen''
De factsheets Olijfwilgbes, Zwarte bes, Aalbes, Aronia, Duindoorn en Doornloze braam zijn ontwikkeld door HAS green academy en ILVO binnen het Interreg-project CAMBIUM. Met erkentelijke revisie door Schmitz Agroforestry en De Smaak van Leudal.
In Vlaanderen en Nederland krijgt agroforestry steeds meer aandacht. Bij agroforestry worden bomen gecombineerd met gewassen en/of vee op hetzelfde perceel. Deze vorm van landbouw ondersteunt biodiversiteit, bodemkwaliteit en waterhuishouding, terwijl ze ook producten levert zoals fruit, noten of hout. Eén van de grootste uitdagingen van agroforestry is de lange terugverdientijd: de investering wordt gedaan bij de aanplant, terwijl de oogst pas jaren later opgang komt. Bessenstruiken kunnen een interessante aanvulling zijn in een agroforestrysysteem en worden in de praktijk al volop aangeplant, maar er is nog relatief weinig bekend over de teelt, logistiek en afzetmarkten in de agroforestry-context. Deze factoren zijn bepalend voor het verdienmodel.
Studentenrapport
Binnen het CAMBIUM-project hebben 3 studenten van HAS green academy, onder begeleiding van ILVO en De Smaak van Leudal, onderzoek gedaan naar de technische en economische haalbaarheid van zes bessensoorten in agroforestrysystemen in Vlaanderen en Nederland: aronia, olijfwilgbes, zwarte bes, rode bes, duindoorn en doornloze braam. Het onderzoek combineerde literatuurstudie, interviews met telers, verwerkers en afnemers, financiële analyses en de uitwerking van vijf bedrijfs- en teeltscenario’s. Daarbij werd gekeken naar de volledige keten: van ontwerp van agroforestrysystemen en teelttechniek tot oogst, verwerking, afzetkanalen en rendabiliteit. De studenten concludeerden dat een rijenteeltsysteem (alley cropping) het meest geschikt is voor commerciële bessenteelt in agroforestry. Een doordachte inrichting met voldoende ruimte voor onderhoud en oogst is essentieel. Rode bes, zwarte bes en aronia bieden de meeste mogelijkheden voor mechanisatie, terwijl doornloze braam vooral handmatige oogst vereist. Meer uitkomsten kun je in het Studenten Eindrapport ''Berries in agroforestry'' teruglezen.
Op basis van dit studentenonderzoek zijn 6 praktische factsheets opgesteld. Hierbij komt het volgende aan bod:
- Algemene informatie over teeltomstandigheden, productie, en plukprestatie
- Hulpmiddelen voor handmatige en machinale oogst
- Informatie over postharvest en verwerking
- Belangrijkste conclusies, aanbevelingen en een contactlijst.
Interessante bessen voor agroforestry
Olijfwilg is geschikt voor agroforestry, omdat het een meerjarige struik met eetbare rode of gele bessen is die op veel bodemtypes kan groeien. De plant groeit het best in de volle zon en kan uitgroeien tot een grote struik van ongeveer 5 meter hoog en breed. Daardoor is hij ook bruikbaar als windbreker langs perceelsranden. Het is een stikstofbindende struik die bijdraagt aan betere bodemvruchtbaarheid en een lagere behoefte aan bemesting voor andere planten. Onderhoud bestaat vooral uit snoeien en vormgeven om de struik toegankelijk te houden en te voorkomen dat hij te groot wordt. Klik hier voor de factsheet.
Aalbes, ook wel rode bes genoemd, is een van nature inheemse plant die goed in agroforestry past. Het is een echte bosrandplant die matig schaduwtolerant is, en gecombineerd kan worden met andere bomen. Naast rode, zijn er ook witte en roze variëteiten. De bessen groeien in trossen en rijpen meestal gelijkmatig. Het is een relatief bekende bes bij de consument in Nederland en Vlaanderen. Klik hier voor de factsheet.
Aronia of appelbes past goed in agroforestry, omdat het een sterke meerjarige struik is die op verschillende bodemtypes kan groeien en vorst en hitte kan verdragen. De plant is daarom ook toekomstbestendig en geschikt in een opwarmend klimaat. Aronia kan lichte schaduw verdragen en kan daarom ook tussen of langs bomenrijen worden geplant. De bessen rijpen vrij gelijkmatig en zijn steviger dan veel andere bessen. Onderhoud bestaat vooral uit snoeien: aronia kan sterk groeien op rijke bodems, waardoor regelmatig snoeien belangrijk is voor een goede oogst. Klik hier voor de factsheet.
Duindoorn past goed in agroforestry, omdat het een sterke meerjarige struik is die ook op arme bodems kan groeien en droogte en hitte verdraagt. De plant groeit het best in de volle zon en kan uitgroeien tot een grote struik van ongeveer 5 meter hoog en breed. Daardoor is ‘ie ook bruikbaar als windbreker langs perceelsranden. Het is een stikstofbindende struik die bijdraagt aan betere bodemvruchtbaarheid en een lagere behoefte aan bemesting voor andere planten. Onderhoud bestaat vooral uit snoei, wat meestal meteen samen met de oogst wordt uitgevoerd. Klik hier voor de factsheet.
Zwarte bes past goed in agroforestry. Zwarte bes verdraagt halfschaduw en kan daarom tussen of langs bomenrijen worden geplant. Naast de bessen zijn ook het aromatische blad en hout geschikt om eetbare producten van te maken. Met de juiste plantafstanden kan zwarte bes ook machinaal worden geoogst. Het onderhoud bestaat vooral uit regelmatig snoeien, waarbij jonge takken worden vernieuwd en oud hout wordt verwijderd. Dit gebeurt vaak handmatig. Klik hier voor de factsheet.
Hieronder kun je alle factsheets terugvinden:
