Informatiefiche Factsheet Toepassing van Wortelsnoei
Deze factsheet is geschreven door Bert Reubens (ILVO) en is ontwikkeld in het kader van het Interreg-project CAMBIUM. Liever lezen als PDF? Klik dan op: Factsheet Toepassing van wortelsnoei
We hebben een reeks factsheets opgesteld over aanleg en beheer, waarvan deze fiche er één is. Neem zeker ook een kijkje bij de andere factsheets.
Inleiding
Wortelsnoei is het handmatig of mechanisch doorsnijden van boomwortels om de concurrentie tussen bomen en gewassen te beperken. Wortelsnoei kan worden toegepast in agroforestrysystemen waar bomen en gewassen dicht bij elkaar groeien. Denk met name aan alley cropping systemen waarin parallelle bomenrijen afgewisseld worden met brede stroken gewas (akkerbouw, tuinbouw, tijdelijk grasland). Wortelsnoei is doorgaans minder aan de orde in bv. graasweides of voedselbossystemen.
Merk op: we behandelen in deze fiche effectief wortelsnoei op het veld, NA aanplant. Daarnaast wordt de term wortelsnoei ook gebruikt voor het snoeien van de wortels van het plantgoed alvorens het aan te planten, op de boomkwekerij of vlak voor de jonge boom de grond in gaat op z’n definitieve bestemming. Dit om wortelgroei na (her)planten te stimuleren en met het oog op een kwaliteitsvol, evenwichtig gespreid wortelgestel, dat de stabiliteit van de boom bevordert. In deze fiche gaan we daar echter niet verder op in.
Waarom wortelsnoei toepassen?
- Wortelsnoei reduceert de concurrentie met de landbouwteelt naast de bomen, door het verminderen van de opname van water en nutriënten door boomwortels in de teeltzone. Hierdoor kan de gewasopbrengst toenemen.
- Bomen worden door wortelsnoei gestimuleerd om dieper te wortelen, omdat het herstel van de afgesneden wortels vaak dieper in de bodem plaatsvindt. Doordat boom en gewas zodoende in een verschillende bodemzone gaan wortelen, is er opnieuw minder concurrentie.
- Tot slot kan wortelsnoei ook resulteren in een minder forse boomgroei, wat in bepaalde situaties wenselijk is, bv om schaduw te beperken of in de fruitteelt om het snoeiwerk aan de takken te reduceren.
Wanneer voer je best de wortelsnoei uit?
- Vanaf welke leeftijd? Hoewel dit soortafhankelijk is, wordt globaal geadviseerd om ten vroegste vijf jaar na aanplant de eerste wortelsnoei uit te voeren. Let wel: te lang wachten betekent anderzijds dat de dimensies van de wortels reeds te groot zijn, wat enerzijds de uitvoering bemoeilijkt en anderzijds een hoger risico op stress of zelfs uitval van de bomen met zich meebrengt.
- Wanneer tijdens het jaar? Ook hier is het vooral van belang om stress te minimaliseren. Daarom wordt wortelsnoei bij voorkeur uitgevoerd in de rustperiode: late herfst (na bladval) of vroege lente (vóór bladaanzet). Dit zijn doorgaans ook de momenten waarop voldoende bodemvocht aanwezig is. Periodes van langdurige droogte maar ook periodes vlak voor en na zware vorst dienen te allen tijde (en zeker bij walnoten en kastanjes) vermeden te worden. Bij fruitbomen is het opletten dat de fruitkwaliteit niet nadelig beïnvloed wordt. Hiervoor wordt aangeraden om bij fruitbomen met overmatige groeikracht de wortelsnoei uit te voeren in november-december. Het spreekt voor zich dat de bodem goed bewerkbaar en berijdbaar moet zijn en zeker niet te nat.
- Hoe frequent te herhalen? Vaak om de 3 à 4 jaar, afhankelijk van de boomsoort en de intensiteit van concurrentie. Zo is de behoefte aan wortelsnoei hoger voor oppervlakkig wortelende soorten die snel hergroeien (bv. populier, wilg, esdoorn) en veel minder voor soorten met een diepe penwortel en beperkte hergroei (bv. eik, haagbeuk of linde). Bij herhaling steeds de afstand tot de boom met minimaal 25cm laten toenemen.
Hoe uitvoeren?
Wortelsnoei kan mechanisch of handmatig uitgevoerd worden. Handmatige wortelsnoei is enkel geschikt voor kleinere aanplanten en jonge systemen. Hiervoor gebruikt men doorgaans gewoon een scherpe (!) spade.
Figuur 1. Materialen voor handmatige woretlsnoei. Links: spade met wortelzaag aan beide kanten (© Eurotops.be). Rechts: Silky wortelzaag (© www.kwaliteits-tuingereedschap...)
Dikkere, taaie en vezelige wortels kunnen daarbij met een wortelzaag aangepakt worden. In de meeste andere situaties wordt wortelsnoei doorgaans mechanisch uitgevoerd. In principe zal elk toestel voor bodembewerking (ploeg, diepwoeler, cultivator, …) in zekere mate de wortels doorsnijden bij passage langs de bomenrij. Toch zijn deze klassieke bodembewerkingstoestellen hier niet echt voor gemaakt, en heeft een onaangepast toestel of bewerkingsdiepte invloed op de kwaliteit, eventuele schade aan de boom en de effectiviteit van de wortelsnoei. Voor een gerichte aanpak bestaan er speciale toestellen voor wortelsnoei, waarbij een mooie snede wordt gemaakt en waarbij men de diepte goed kan regelen. Deze toestellen worden traditioneel met name in de fruitteelt ingezet en zijn hydraulisch bedienbaar. Bekende types in deze branche zijn de wortelsnijder van Munckhof Fruit Tech Innovations, en het type Boreco van de producent agri-com. Munckhof biedt systemen aan in combinatie met GPS, zodat het al dan niet snoeien en/of de diepte per boom automatisch geregeld kunnen worden op basis van een prospectie. Agri-com biedt meerdere varianten en combinaties, waaronder wortelsnijders met een schuinsnijframe, met schuivenset en woelmessen, met aanaardschijf, met plantgatboor, etc.
Figuur 2. Voorbeeld van wortelsnoei met BAB-Bamps wortelsnijder, op 50 cm diepte, in maart 2023 op het demoperceel van praktijkpunt landbouw bij verscheidene 2- jarige boomsoorten o.a. walnoten, populieren, wintereik ... (© https://www.bab-bamps.be/produ...)
Werken op de juiste diepte is cruciaal voor een effectief resultaat. Doorgaans mikt men bij wortelsnoei op een bewerkingsdiepte van 30 tot 70 cm, afhankelijk van de boomsoort en gewassen.
Een ander belangrijk punt is om de juiste afstand tot de bomen te behouden. Hier is het balanceren tussen enerzijds dicht genoeg voor een effectieve snoei, maar anderzijds niet té dicht om de bomen voldoende groeiruimte te bieden en stress te beperken. Idealiter snoeit men net buiten de zone waar de meeste fijne wortels zich bevinden. Bij gevestigde hoogstambomen is een afstand van minstens 1,5 à 2m een goede richtlijn. Dit sluit aan bij het basisprincipe om bij ontwerp een voldoende brede boomstrook (min. 1,5 m aan beide zijden van de boom) te voorzien. Bij laagstam snoeit men veel dichter.
Figuur 3.Machinale wortelsnoei. Links: Munckhof wortelsnijder (© https://www.deloonwerker.be). Rechts: Wortelsnijder met schuinsnijframe – merk Boreco (© agri-com.nl)
Mogelijke risico's en andere aandachtspunten samengevat
- Stress voor bomen: tijdelijk groeiverlies of verhoogde gevoeligheid voor droogte.
- Meer kans op instabiliteit bij jonge of ondiep gewortelde bomen. Wortelsnoei bij pruimen, perziken en abrikozen is niet aan te raden. Deze hebben een van nature zwak wortelgestel.
- Combineer wortelsnoei met goed beheer van boomkruinen (snoeien en/of sleunen) voor een gebalanceerde concurrentiebeperking.
- Wees alert bij wortelsnoei aan fruitbomen of notenbomen: hoewel wortelsnoei hier vaak zinvol is, zijn deze soorten dikwijls gevoeliger voor groeiverlies. Vermijd daarom zeker wortelsnoei bij zwakkere bomen.
- Test eerst op een beperkte zone om het effect te evalueren voor jouw systeem.
Conclusie
Wortelsnoei is een nuttige techniek in agroforestry om de balans tussen bomen en gewassen te verbeteren. Mits correct toegepast kan het leiden tot hogere gewasopbrengsten, diepere beworteling van bomen en een stabieler productiesysteem. Het is echter niet in alle situaties aan de orde en het is steeds belangrijk om deze techniek correct uit te voeren en de effecten op te volgen. De voornaamste aandachtspunten samengevat:
- Zorg dat bomen niet te jong zijn (vanaf ca. 3 jaar) en voer wortelsnoei best uit als de bomen in rust zijn.
- Gebruik gereedschap op maat van de wortelstructuur en omvang van je systeem. Hou voldoende afstand en werk op de juiste diepte.
- Voer je wortelsnoei slechts op beperkte schaal of frequentie uit, informeer dan bij een loonwerker om de werkzaamheden uit te laten voeren.
- Test eventueel eerst op een klein deel van het veld en monitor effecten (op boomgroei en gewasopbrengst) voordat je verder uitrolt.
- Vraag aan de boomkweker of er voor de specifieke soorten en rassen die jij aanplant wortelsnoei nodig/nuttig of niet aan te raden is en zo ja, wat daarbij de concrete aandachtspunten zijn.
Verder lezen
- Heijerman-Peppelman, G. & Roelofs P. F. M. M. (2010). Arbeidsbesparende technieken in de fruitteelt.
- Wajja-Musukwe, T.; Wilson, J.; Sprent, J.I.; Ong, C.K.; Deans, J.D. & Okorio, J. (2008). Tree growth and management in Uganda agroforestry systems: effects of root prunning on tree growth and crop yield. Tree Physiology 28 (2) p 233–242.
- Met dank aan Marc Calle (www.calleplant.be) voor de revisie.
Tot slot
Bij vragen kun je gerust contact opnemen met het Consortium Agroforestry Vlaanderen (info@agroforestryvlaanderen.be) of met Agroforestry Netwerk Nederland (agroforestrynetwerk@rvo.nl).
